1985
Triphtongue
naar Katherine Mansfield, Djuna Barnes en Top Naeff

Drie verhalen gelokaliseerd in een voormalige bioscoop. Het publiek maakte een reis door de diverse ruimten van deze lokatie


" Het is voorjaar 1985. In Luxor beginnen de voorbereidingen voor de verbouwing van de zaal en het achterpand, alles ligt overhoop en het pand ligt vol bouwmaterialen. Aan mijn buro zit Annekee van Blokland, van Theatergroep Bonheur. Ze legt uit dat ze voor haar theatergroep op zoek is naar een lokatie voor een theaterstuk, dat zich in verschillende ruimtes afspeelt en waar het publiek zich van scene tot scene verplaatst. De bedoeling is dat het stuk een maand lang gespeeld wordt voor telkens kleine groepen van zo'n zestig toeschouwers. Bovendien zal er enkele maanden ter voorbereiding op de lokatie worden gerepeteerd en ontwikkeld. Annekee legt uit dat Bonheur een meidengroep is en dat aan de productie zo'n twintig meiden zullen meewerken.

We lopen wat rond door het theater, ik wijs erop dat de verbouwing gewoon door zal gaan. Annekee vindt het geen probleem, ik ook niet. Zo ontstaat in de daarop volgende maanden een prettige samenwerking met Annekee en haar groep. Na een aantal maanden alleen in de koude winter in het pand te hebben gewoond, is het een verademing zulke enthousiaste mensen om me heen te hebben. Er wordt hard gewerkt, Luxor wordt langzaam omgetoverd tot een soort filmset, waarbij op mysterieuze wijze het aanwezige decor van halfgesloopt theater en stapels bouwmateriaal wordt gebruikt in de verhaallijnen en scenes. Het verhaal speelt zich door het hele pand af, van de kelders tot de zolders en alles wat daar tussen ligt. 's Avonds eten we gezamelijk, meestal uitlopend in zeer gezellig samenzijn en muzikaal opgeluisterd door Marijke - Het Was Een Mooie Nacht, Maar Hoe Heet Je Ook Maar Weer - Boon en haar accordeon. We praten veel over de weg die we hebben te volgen en de twijfels die soms opdoemen. ' Volg je hart," zeggen de meiden dan in koor. Het is voor mij een stimulerende tijd. De voorstellingen verlopen uiterst succesvol en verkopen allemaal uit. Bonheur volgt haar hart en vertrekt naar Rotterdam..." Jan Damen

PETER AND THE CAPTAIN - 1986 Luxor Theater Arnhem
Chili, martelingen
Onder het regime van Pinochet werden gedurende 14 jaar duizenden Chilenen gemarteld en vermoord door het leger en de politie. Deze praktijken creëren een klimaat van angst, dat mensen er moet van weerhouden zich tegen Pinochet uit te spreken.

In dit theaterstuk het schokkend relaas van slachtoffer en beul over hun ervaringen tijdens de junta van Pinochet in Chili. Wanneer verraad je je vrienden en hoe draag je die last voor de rest van je leven mee? We zijn getuige van de martelingen nadat Peter als tegenstander van het Pinochet-bewind wordt opgepakt. Hij wordt gemarteld om informatie over medestanders los te krijgen. Zeer ingrijpende impressie over de blijvende gevolgen van de onderdrukking in een land dat jarenlang onder militaire dictatuur heeft geleden

30 november 1995
90 minuten
VROEGER IS NERGENS
Asielzoekers en vluchtelingen in Nederland vertellen zelf over hun leven hier, hun verlies en verdriet, maar ook over hun hoop en verwachtingen voor de toekomst. Want hopen doen ze, vaak tegen de klippen op, op een beter bestaan, vooral voor hun kinderen. Het blijft een vaak angstig bestaan. Niet alleen vanwege de onzekerheid over hun status, maar ook bijvoorbeeld angst voor het lot van familieleden, of voor 'verraders', gestuurd door veiligheidsdiensten uit het vaderland. En het leven in een asielzoekerscentrum is deprimerend. Wachten, wachten, wachten, met veel mensen op te kleine kamers. Heimwee speelt een grote rol, maar tegelijk de wetenschap dat wat er vroeger was zich nergens laat vinden. Maar ook vertellen ze over de fantastische inzet van Nederlandse gastgezinnen, die hen met veel geduld bijstaan. Ellende en droefenis hebben niet altijd het laatste woord.



" Het is Kerst, ergens begin jaren '90. In een opwelling bel ik de directrice van de asielzoekerscentra in Arnhem, met de vraag of de bewoners van haar centra het leuk zouden vinden om de Kerstavond in Luxor door te brengen, gratis entree en een paar drankjes van de zaak. Het is even stil aan de andere kant van de lijn, dan klinkt het enthousiast: " Ik ga meteen posters op de prikborden ophangen..." Die avond staan er strak om tien uur zo'n 120 mensen voor de deur, in blijde afwachting van deze zeer welkome verrassing. Schuchter en onwennig komen de gasten binnen: velen van hen zitten al maanden of langer op hun kamertjes in de centra en gaan nu voor het eerst in tijden uit in deze 'beroemde' zaal... Op dat moment zijn we met Radio Luxor live in de lucht en we besluiten enkele gasten te vragen in de studio wat interviews te doen. Bij de deur kijk ik wat rond naar iemand die we kunnen interviewen, als er een jonge man van begin twintig op me afstapt en met diepe stem en stevige handdruk zich voorstelt als Axel. Hij spreekt redelijk Engels en wil wel even mee naar de studio voor een interview.

Samen met zijn vriendin Rose is Axel uit de Oekraine naar Nederland gekomen, omdat de situatie in zijn land hem geen andere keuze laat. Al een jaar zitten ze in de asielprocedure, zonder enig zicht op een goede afloop. Gedurende het interview komt het relaas van hun vlucht uit de voormalige sovjetrepubliek en het zware verblijf in de asielcentra naar boven. We voelen deze Kerstavond de emotionele lading door de studio denderen. Al gauw voel ik een grote verbondenheid met deze jonge man, die naar Nederland is gekomen om een nieuw bestaan op te bouwen.

Ooit las hij het verhaal van Tsaar Peter, die in Nederland zijn vaardigheden als scheepsbouwer opdeed en een positief beeld over Nederland bij Axel vormde. Hij is ook grote fan van de Beatles, daar is hij thuis mee opgegroeid... Axel zegt, dat het zo ontzettend lang duurt voor er duidelijkheid is over hun verblijfsvergunning of uitzetting en dat die onzekerheid slopend is... Ik zeg dat John Lennon er ook zeven jaar over heeft gedaan om zijn greencard voor Amerika te krijgen. Uiteindelijk is dat wel gelukt, hoewel zelfs de president (Nixon) dat niet wilde...Dus er is hoop! En als je het echt wilt, zal ik je erbij helpen voeg ik eraan toe...

Zo ontstaat een samenwerking met Axel en Rose die ertoe leidt dat gedurende meer dan zeven jaar een tiental juridische procedures worden doorlopen met als doel voor hen een verblijfsvergunning te verkrijgen. In de loop der jaren ontstaat er een hechte vriendschap, Axel werkt inmiddels voor Luxor en de procedures verlopen tot nog toe voorspoedig.

Niet langer in het centrum maar in een eigen woning en Rose kan aan de slag bij een handelsfirma met export naar Rusland. Dan bereikt ons het verzoek om mee te doen aan de opnames voor een TV-documentaire van Mary Michon en Margje de Koning. De docu volgt vier stellen die in de asielprocedure zitten gedurende een jaar, daarna wordt de serie op TV door de IKON uitgezonden. Het wordt een dramatisch jaar, want tijdens de opnames wordt bekend dat de verblijfsvergunning van Axel en Rose is afgewezen...wel ontstaat in de documentaire een positief beeld van deze vastberaden en actieve asielzoekers die graag een bijdrage willen leveren aan de Nederlandse samenleving. De documentaire wordt uitgezonden in november 1995 en brengt veel reacties teweeg.

Inmiddels spreken Axel en Roos goed Nederlands, zijn getrouwd en hebben een dochter. De contacten met thuis - beiden hebben nog relatief jonge ouders in het land dat ze achter zich hebben gelaten - zijn uiterst moeizaam en sporadisch. Na lang voorbereiden lukt het om via een bevriende buschauffeur een pakketje van thuis naar Nederland te laten komen.

"Op zondagmorgen rond tien uur komt die bus bij die parkeerplaats Blauwe Kei bij Eindhoven, als wij dan daar zijn komt er een pakketje van mijn moeder" zegt Axel. In vliegende vaart - ruim 220 km p.u. - rijden we naar de Blauwe Kei, waar we precies om tien uur staan. Na een uur krijgen we het koud en de twijfel slaat toe. Na twee uur zeg ik in mijn beste Russisch: "Autoboes Njet, Paschlie! wat zoveel betekent als: Busje komt niet, we gaan! Dan doemen in mijn spiegel twee koplampen op en komt een bus piepend en knarsend tot stilstand. Opgetogen maar behoedzaam wordt het pakketje in ontvangst genomen. Terug in de auto richting Arnhem opent Axel het pakje, er zitten wat kleedjes en spulletjes in en een brief... Hij drukt zijn gezicht in het pakketje en neemt een diepe teug van de geur uit het pakje op zijn schoot... de geur van thuis! Als hij de brief leest krijgen we het allemaal te kwaad en de emoties denderen door de auto en wij over de weg..."

De asielprocedure loopt op zijn eind. Door de documentaire is er een direct contact ontstaan met de staatsecretaris voor de vreemdelingen. Ondanks herhaalde beroepen op haar van zowel onze kant als van de IKON blijft het bij een weigering. Ondertussen ontstaat in Luxor de mogelijkheid om de evenementen uit te breiden met sportevenementen waarbij een uitwisseling tussen West-Europese en Oost-Europese sporters wordt opgebouwd. Met de sportieve achtergrond van Axel - voormalig kandidaat olympische spelen in het wielrennen, is hij een geschikte kandidaat voor de functie van coordinator. Er wordt een werkvergunning en verblijfsvergunning aangevraagd.

" We zijn uitgenodigd om die zondagavond bij Roos en Axel te komen eten, ze hebben een verrassing! Na veel toestanden is het gelukt de moeder van Axel naar Nederland te laten komen, zodat ze haar kleindochter kan zien! Met een flinke pan Borsjt op tafel en lekkere hapjes wordt het een warme en emotionele hereniging. Het begint steeds meer op een menselijk bestaan te lijken, zonder grenzen en formaliteiten en even geen angst en onzekerheid..."

" De volgende ochtend wordt ik om zeven uur gebeld. Aan de lijn een vrouw die zegt: "...Axel, Rose... police...aeroplan...Ukrain..." Het is de moeder van Axel. Twintig minuten later zit ik in de woning van Axel en Rose met een totaal ontredderde moeder. We verstaan elkaar niet, maar ik begrijp dat het gezin om zes uur die ochtend door de politie is meegenomen om uitgezet te worden, haar hebben ze achtergelaten... In haar hand een briefje met een telefoonnummer van de vreemdelingenpolitie.

Onmiddellijk begin ik met twee telefoons te bellen, en een uur later zitten er vier mensen te bellen met de IND, de vreemdelingenpolitie, en alle contacten die we kunnen bedenken. Rond half tien heb ik de secretaris van de Staatssecretaris aan de lijn, hij zegt toe meteen met haar te overleggen of er nog iets te redden valt. De vlucht van Schiphol staat gepland voor elf uur. Om half elf heb ik de marechaussee van Schiphol aan de lijn. Ik vraag of hij het gezin al heeft gezien. " Die lopen net achter me door, meneer" zegt hij. Ik hoor in de verte bekende stemmen en geluiden... " U mag die mensen niet op het vliegtuig zetten. Er loopt nog een procedure, het is onrechtmatig." " Dat zal ik toch van hogerhand moeten horen" zegt hij. " Dat telefoontje komt eraan" bluf ik nog. Tegen elf uur wordt duidelijk dat noch de advocaten nog andere contacten iets kunnen doen. Ook de secretaris van de Staatsecretaris laat weten het spijtig te vinden niets meer te kunnen doen... voor de zekerheid bel ik om 11.15 nog een keer naar Schiphol. Het vliegtuig is vertrokken..."

" Het is een regenachtige en diepdonkere dag als we naar huis rijden. De moeder van Axel breng ik de volgende dag naar het vliegveld. Die nacht hebben we contact gehad met Axel en Roos die veilig in de Ukraine zijn aangekomen. We komen wat bij van de shock en proberen het beste ervan te maken. Als we afscheid nemen op Schiphol, voel ik ook met haar die verbondenheid die niet in woorden is uit te drukken... Een paar dagen later krijg ik op mijn autotelefoon een medewerker van de Staatssecretaris aan de lijn, die heeft gehoord van ons voornemen om een werkvergunning voor Axel aan te vragen en dat ze daar wel van gecharmeerd zijn, van dat idee... Die procedure loopt inmiddels en na enige tijd krijgen we bericht dat die wordt verleend... Zo komt het dat negen maanden later het gezin weer op Schiphol aankomt, met een voorlopige verblijfsvergunning op zak en klaar om een volgende stap te zetten op weg naar een vrij verblijf in Nederland..."
* Axel en Roos zijn gefingeerde namen... Jan Damen

DE BIJLMERRAMP
In de vroege avond van 4 oktober 1992 stijgt een vracht-Boeing van de Israelische maatschappij El Al op vanaf Schiphol. Zeven minuten na de start verliest het toestel twee van de vier motoren en raakt daardoor zó beschadigd dat het enkele minuten later neerstort op twee flats in de Bijlmermeer. Bij de ramp komen officieel 43 mensen om het leven.

'Going down. 1862. Going down, going down. Copied? Going down.'

We gaan omlaag. 1862. We gaan omlaag, we gaan omlaag. Heeft u dat? We gaan omlaag.
Verder niets. Geen angstkreten, geen laatste gebed. Alleen nog even het geluid van het bodem-alarm dat in de cockpit automatisch afgaat.
Het is volgens de tijdmelding van de verkeersleiding 18.35.44 uur als de vracht-Boeing zich in de Bijlmer-hoogbouw boort; precies op het hoekpunt van de flats Kruitberg en Groeneveen

"Het is een uur of zeven als ik in de auto stap om richting Luxor te gaan. Het valt me op dat er veel vliegverkeer in de lucht is, knipperende lichten van vliegtuigen, het lijkt of ze cirkelen... Op TV zie ik de beelden van de onvoorstelbare ramp die zich in de Bijlmer afspeelt, de brandende flats, gillende mensen en totale consternatie... Ik bel enkele Luxor-medewerkers waarvan ik weet dat ze familie en kennissen hebben in de Bijlmer. Er klinkt ontreddering en grote onzekerheid over het lot van de getroffenen. Die avond draait DJ Armand in Luxor, ik vraag of hij in staat is te werken. " Het moet..." klinkt het gelaten. Gaandeweg de avond wordt de omvang van de ramp geleidelijk duidelijker, er wordt een enorm aantal slachtoffers gevreesd. We bespreken wat we kunnen doen voor de mensen die door de ramp getroffen zijn en besluiten een benefietavond op te zetten. De opbrengsten zijn voor de slachtoffers en hun nabestaanden. Twee weken later zijn er honderden bezoekers in Luxor die een blijk van medeleven willen geven. Het wordt een beladen avond voor diegenen die familie of vrienden hebben verloren, maar velen zijn dankbaar voor de mogelijkheid met lotgenoten samen te zijn... Het bedrag dat wordt overgemaakt naar het hulpfonds staat in geen verhouding tot de enorme schade die is berokkend, maar het is een gebaar van medeleven..." Jan Damen